Ilse Kern (kwaliteitsadviseur en verandermanager bij Vierstroom Zorg Thuis) heeft een helder toekomstbeeld. “We moeten terug naar het dorpsgevoel waar we dingen samen doen. En weg van de reflex om meteen zorg aan te willen bieden.”

Ilse is altijd al bezig geweest met dat wat niet in protocollen past: het informele netwerk, eigen regie, samenredzaamheid. Of zoals ze het zelf zegt: “Je moet weten wie je buurvrouw is. Daar begint het.” Die buurvrouw is voor Ilse geen vaag concept. Ze bedoelt het juist heel concreet. Omdat ze in een buurt woont waar mensen elkaar nog kennen. “Mijn buurvrouw kreeg onlangs een nieuwe knie. Ze wilde de wijkverpleging bellen voor een injectie. Waarop ik zei: ‘Dat kan ik toch ook doen?’ Net zo goed als zij op mijn kinderen past als dat nodig is. Dit soort dingen gaat niet over zorg, maar over samenleven.” 

Ilse werkt al ruim tien jaar in de wijkverpleging. Ooit begonnen als wijkverpleegkundige, toen als casemanager dementie en nu als kwaliteitsadviseur bij Vierstroom Zorg Thuis. Wat is haar droom? “Een samenleving waar mensen elkaar weer zien. We moeten terug naar een soort dorpsgevoel. Waar het normaal is dat je vraagt: ‘Gaat het wel?’” Want zorg is volgens Ilse iets wat groeit uit nabijheid. Uit elkaar willen helpen. En pas als het echt niet anders kan, komt de professional aan bod. En die staat dan idealiter gewoon naast je om te ondersteunen waar nodig.”

Alleen zorg als het echt niet anders kan

“Reguliere zorg zou de laatste optie moeten zijn,” zegt Ilse. “Eerst kijken of het netwerk iets voor je kan betekenen. Of technologie. Of de cliënt zelf. Zo een transformatie vraagt wel om een totaal andere mindset. Niet alleen van zorgmedewerkers, maar juist ook van verwijzers, mantelzorgers en van de cliënt zelf.” Ilse vertelt over haar oma van 93. “Ze heeft in de ochtend altijd even wat hulp nodig. Toen de wijkverpleegkundige op een ochtend pas later kon komen, is ze zelf maar opgestaan. Ze was anderhalf uur bezig om zich klaar te maken. Op mijn vraag waarom ze dan niet even op hulp heeft gewacht zei ze: ‘Ik had geen zin om te wachten. Dus ik dacht, ik doe het zelf wel.’ Dat is dus het heft in eigen hand nemen. Die trots, dat doorzettingsvermogen. Altijd eerst kijken wat je zelf kunt.” Die mentaliteit heeft Ilse zelf ook en die wil ze graag terugbrengen in de zorg. Niet door te moraliseren, maar door te laten zien dat het kan. “Binnen onze organisatie krijgen we veel vrijheid om passende zorg aan te bieden. We stimuleren mensen om zoveel mogelijk zelf te doen, om de controle te behouden.” 

De systeemfout begint bij de voordeur

Ondanks het feit dat Vierstroom Zorg Thuis z’n medewerkers veel ruimte geeft, loopt het soms toch spaak. Vaak al bij het begin, bij de aanmelding. “Verwijzers doen soms beloftes die haaks staan op onze visie. Op basis daarvan verwachten mensen vervolgens automatisch bepaalde zorg, terwijl wij eerst willen kijken wat er écht nodig is. Dat botst.”

Daarom werkt Ilse met haar collega’s aan een plan: hoe nemen we álle betrokkenen mee in die cultuuromslag? Verwijzers, ziekenhuizen, cliënten – iedereen moet dat nieuwe verhaal gaan begrijpen én doorvertellen. “We willen samen bepalen wat ‘passende zorg’ is. Kijken wie wat kan doen. Misschien kun je in het ziekenhuis al oefenen met handelingen die mensen straks thuis nodig hebben. Of kan er navraag worden gedaan of iemand uit het netwerk ondersteuning kan bieden. Nu ligt er nog te veel druk op de wijkverpleging.”

Vermijd de zorgreflex

Ilse ziet het regelmatig gebeuren bij collega’s: de reflex om meteen in de zorgstand te schieten. “Ze denken: die vuilniszak moet weg, dat laken moet recht…Maar dat is precies het probleem: we denken daarmee iets op te lossen, maar het tegenovergestelde is het geval. We maken mensen afhankelijk, terwijl we willen dat ze zelf overeind blijven.” Het denken in ‘recht op zorg’ zit volgens Ilse diep geworteld: “Veel collega’s zijn ooit de zorg in gegaan om voor anderen te zorgen. Maar de vraag die we ons nu continu moeten stellen is: Is zorg in dit geval echt nodig? Of kunnen we het ánders oplossen? Stellen we de juiste vragen?” 

Transformatie begint bij twijfel

Ilse is geen verandermanager die uitgaat van de bekende weg. Ze gelooft juist in twijfel. In casussen. In terugkijken. “We doen nu een nulmeting bij wijkverpleegkundigen: waar loop je tegenaan? Wat zou je anders kunnen doen? Alleen al het stellen van deze vragen levert zoveel inzichten op.” Bij Vierstroom Zorg Thuis werken we met een zelfontwikkelde ondersteuningskaart om zo al in de kennismakingsfase het informele netwerk bij te betrekken en in kaart te brengen. In plaats van uitsluitend tussen cliënt en verpleegkundige vindt het gesprek ook plaats tussen de organisatie en de wijkverpleegkundige. “Je moet het warm houden. Continu voeden met voorbeelden uit de praktijk. Alleen zo krijg je beweging.”

Van casus naar cultuur

De beweging is gestart, maar nog pril. “We werken nu nog op casusniveau. Maar je wilt dit natuurlijk eigenlijk delen met je netwerk en met andere bestuurders. Daar moet het ook landen. Vierstroom Zorg Thuis is een platte organisatie. Met 42 wijkteams, 33 casemanagers dementie en zo’n 600 medewerkers in zelfsturende teams. Die structuur helpt. We kunnen snel schakelen. Snel leren. Maar het zou nóg krachtiger zijn als meer organisaties meedoen. Dan kun je samen optreden richting verwijzers. De eerste stap is gezet. Nu moeten we nog samen bepalen: wat is passende zorg?”.