Wie ooit een spreeuwenzwerm zag dansen in de lucht, zag geen chaos, maar samenhang. Wat willekeurig lijkt, volgt vaste patronen. In die natuurlijke wetmatigheden schuilen verrassende lessen over hoe wij samenwerken, koers houden en veranderen. Lessen die je als rugwindgever of omdraaier maar al te goed kunt gebruiken.
Wetmatigheid 1
Elke spreeuw in de zwerm neemt nauwgezet de om hem heen vliegende vogels waar. Bij elke verandering, hoe klein ook, beweegt hij mee.
Les 1: Goed waarnemen wat er in jezelf en om je heen gebeurt, is de basis voor elke duurzame verandering.
Tips voor rugwindgevers
1. Veel medewerkers in de zorg zijn sterk gericht op het oplossen van problemen. Als mensen geen ruimte voelen om te kunnen vertragen, levert dat veelal symptoombestrijding op. Er gaat iets mis in een proces, en dan verzinnen we een nieuwe functie of rol die dit probleem gaat oplossen. Als rugwindgever is het dus belangrijk om alert te zijn op dit soort patronen, en waar nodig ruimte te geven om te vertragen, goed waar te nemen en dan pas tot een oplossing te komen.
2. Bouw bij veranderprojecten voldoende ruimte in om op het proces te reflecteren en niet alleen te kijken naar het resultaat. Het platslaan van de gebruikte methodiek in een pilotsetting werkt niet als blauwdruk voor de hele organisatie. Blijf reflecteren op wat er nodig is.
Tips voor omdraaiers
1. Alles wat je waarneemt wordt gekleurd door je eigen ervaringen, waarden en normen. Dat geldt ook voor iedereen om je heen. Wat jij als waarheid bestempelt, kan door anderen anders worden waargenomen. Door het perspectief van de ander neutraal waar te nemen en je oordeel uit te stellen, ben je beter in staat om goed waar te nemen wat er echt aan de hand is.
2. Vergroot je luistervermogen. Reflecteer iedere dag op de manier waarop je die dag hebt geluisterd. Ben je in je hoofd vooral met je eigen dingen bezig – zoals de boodschappen en alle andere zaken die je aandacht vragen? Luister je vooral om gelijk te krijgen of om de ander te begrijpen? Ben je met je aandacht volledig bij de ander, maar weet je tijdens het gesprek niet goed hoe je zelf in het gesprek zit? Of ben je in staat om zowel naar jezelf als naar de ander te luisteren? Hoe meer je je bewust bent van je luisterpatroon, hoe beter je de ander aandacht kunt geven als het belangrijk is.
Wetmatigheid 2
Elke spreeuw in de zwerm is autonoom. Een zwerm kent geen leider, maar draait op zelforganisatie en het persoonlijk leiderschap van zijn leden. Alle vogels zijn gelijkwaardig en elke beweging heeft effect.
Les 2: Waar je ook staat in een organisatie, ook jij kunt een verandering teweegbrengen. In elke laag van de organisatie heeft wat jij doet effect op de mensen om je heen.
Tips voor rugwindgevers
1. Veel zorgorganisaties zijn hiërarchisch georganiseerd. Het gevolg daarvan is dat medewerkers vaak het gevoel hebben dat ze geen invloed kunnen uitoefenen of geen ruimte voelen om eigenaarschap te pakken. Als rugwindgever kun je deze ruimte creëren en patronen inbouwen om de invloed van de werkvloer te vergroten.
2. Heb oog voor de manier waarop leiderschap in de organisatie wordt beloond. Wordt er gestuurd op kostenposten, KPI’s en dashboards? Of is er ruimte voor leiderschap op de werkvloer, voor kleine verbeteringen die direct doorgevoerd kunnen worden, voor leren door te doen in plaats van eindeloos plannen te verbeteren, en voor investeringen in systemen die mensen beter maken in plaats van slimmer laten rapporteren?
Tips voor omdraaiers
1. Benoem het ongemak bij een ingewikkelde situatie. Geef aan dat je je ongemakkelijk voelt of niet weet wat er van je verlangd wordt. Dit vergroot je veiligheid en maakt je grenzen duidelijk.
2. Maak voor jezelf glashelder wat er van je verwacht wordt. Vraag net zo lang door totdat dit duidelijk voor je is. En besef altijd dat nee ook een antwoord kan zijn.
Wetmatigheid 3
Een spreeuwenzwerm beweegt organisch en dynamisch. De zwerm vliegt nooit strak van A naar B en elk obstakel brengt een koersverandering teweeg die alle vogels volgen. De zwerm beweegt daardoor extreem flexibel en effectief.
Les 3: Maak onbewuste patronen bewust. Sta open voor wat er om je heen gebeurt en anticipeer daarop.
Tips voor rugwindgevers
1. Onderzoek de besluitvormingsprocessen in de organisatie. Hoe complexer de organisatie, hoe ingewikkelder de besluitvorming. Dit kan leiden tot inactief gedrag, omdat besluiten eerst goedgekeurd moeten worden.
2. Organisaties creëren systemen, regels en overlegstructuren die het gevoel geven dat alles onder controle is, maar die in werkelijkheid echte vooruitgang vertragen. Het doel verschuift onbewust van resultaat bereiken naar controle behouden. Controle creëert afhankelijkheid. Leg besluitvorming zo laag mogelijk in de organisatie en faciliteer dit.
Tips voor omdraaiers
1. Stel nieuwsgierige vragen over systemen, processen en structuren die heel logisch lijken. Draagt dit iets bij aan het beoogde doel of resultaat?
2. Reflecteer op je eigen gedrag. Als je niet de effecten behaalt die je voor ogen hebt, wat heb jij dan aan te passen?
Wetmatigheid 4
Naast een collectief bewustzijn hebben spreeuwen het vermogen om een andere koers te kiezen als dat beter voor ze is.
Les 4: Durf voor een andere koers te kiezen.
Tips voor rugwindgevers
1. Houd in de plannen voldoende ruimte om in te spelen op onverwachte situaties. Veranderingen in organisaties lopen zelden lineair. Geef kaders mee waarbinnen medewerkers ruimte voelen om eigen keuzes te maken.
2. Stimuleer ruimte om te experimenteren en te leren van fouten. Medewerkers die direct in een kramp schieten bij fouten, staan niet open voor verandering.
Tips voor omdraaiers
1. Wees alert op het direct willen oplossen van problemen. Blijf even bij de vraag en probeer je comfortabel te voelen bij het niet direct formuleren van een antwoord. Geef ruimte aan anderen om met een oplossing te komen en/of geef jezelf de ruimte om eventueel meerdere oplossingen te bedenken.
2. Door fysiek of mentaal afstand van een probleem te nemen, kun je vaak weer met een frisse blik naar een situatie kijken.
Wetmatigheid 5
Een individuele spreeuw is kwetsbaar, maar in een groep is hij veilig. Doordat elke vogel op zeven anderen let en de omringende vogels op hem, functioneert de zwerm als één stevig en overweldigend orgaan.
Les 5: Creëer veiligheid en zwermkracht met een klein team.
Tips voor rugwindgevers
1. Optimaliseer niet op het mijden van risico, maar op het creëren van waarde.
2. Als rugwindgever ben je in de unieke positie om door je gedrag veiligheid te vergroten. Medewerkers bepalen wat veilig is door te observeren hoe leidinggevenden reageren op fouten, kritiek of slecht nieuws.
Tips voor omdraaiers
1. Medewerkers die actief bezig zijn met een verandering hebben bijna altijd het gevoel alleen verantwoordelijk te zijn. Verzamel vanaf het begin mensen om je heen die je kunnen helpen met de verandering en geef ze actief eigenaarschap over een taak, actie of proces.
2. Bedenk wat je zelf nodig hebt om je veilig te voelen. Krijg je wel verantwoordelijkheid, maar niet de bevoegdheid om er iets mee te doen? Voel je je vrij om je zorgen uit te spreken? Als je duidelijk geformuleerd hebt wat je nodig hebt, beschrijf dan de stappen die nodig zijn om daar te komen en voer ze uit.
Wetmatigheid 6
Hoewel een spreeuwenzwerm altijd weerstand tegenkomt, hapert de zwerm nooit. Ogenschijnlijk gemakkelijk beweegt de zwerm eroverheen, eronderdoor of erlangs.
Les 6: Zie weerstand van anderen niet als belemmering, maar als een bron van informatie om verder te komen.
Tips voor rugwindgevers
1. Heb oog voor de waarden en overtuigingen van de medewerkers op de werkvloer en vertaal visie en doelen naar de werkvloer en de dagelijkse praktijk op basis van die waarden.
2. Zorg dat medewerkers zich daadwerkelijk gehoord en gezien voelen in ieder veranderproces en communiceer niet alleen over het resultaat, maar over het proces.
Tips voor omdraaiers
1. Onderzoek waar weerstand vandaan komt en gebruik die informatie om de plannen aan te passen en te verbeteren. Stel nieuwsgierige vragen om de weerstand feitelijk te maken: “Wat gebeurt er precies? Hoe reageren anderen daarop?”
2. Stel je eigen oordeel even uit wanneer je weerstand tegenkomt. Zie de weerstand los van je eigen ego en sluit aan bij het perspectief van de ander. Onderzoek waarom dit zo belangrijk is voor de ander.
Wetmatigheid 7
De kleinste zwenking van een spreeuw brengt de gehele zwerm in beweging en creëert zo koerswijzigingen en de mooiste patronen.
Les 7: Wees geïnspireerd en inspirerend.
Tips voor rugwindgevers
1. Heb niet alleen oog voor de koplopers in de organisatie, maar besteed vooral aandacht aan de volgers. De medewerkers die niet direct op de barricade springen, maar die de verandering ondersteunen – soms zelfs vanaf de zijlijn. De koplopers steken de verandering dan wel aan, het zijn de volgers die zorgen voor een beweging.
2. Echte verandering vraagt niet om betere plannen, maar om andere gesprekken. Bij complexe veranderprocessen is het belangrijk om samen betekenis, richting en eigenaarschap te creëren.
Tips voor omdraaiers
1. Als je anderen wilt meenemen in de verandering, probeer ze dan niet te overtuigen, maar sluit aan bij wat ze nodig hebben om enthousiast te worden. Inspiratie werkt beter dan overtuiging.
2. Zoek mensen in de organisatie die goed zijn in het vertellen van verhalen. Mensen die betekenis kunnen geven aan wat er gebeurt, succesverhalen uit de dagelijkse praktijk kunnen delen en aansluiten bij de medewerkers op de werkvloer. Zij kunnen helpen om de verandering richting te geven.
